İnsanlar niyə son anda qərar verməyi sevir? – “Təxirəsalma” psixologiyası

Bir çox insan vacib qərarları, tapşırıqları və ya planları son ana saxlayır. İmtahana bir gecə qalmış oxumaq, iş hesabatını təhvil günündə yazmaq, həyati qərarları isə “bir az sonra”ya buraxmaq artıq adi davranışa çevrilib. Psixologiyada bu hal təxirəsalma (prokrastinasiya) adlanır. Maraqlıdır ki, insanlar bunun stres yaratdığını bildikləri halda yenə də son anda qərar verməyə meylli olurlar. Bəs bu davranışın arxasında hansı psixoloji mexanizmlər dayanır.

32gun.az bu barədə araşdırma aparıb: 

Təxirəsalma nədir və necə formalaşır?

Təxirəsalma sadəcə tənbəllik deyil. Bu, insanın vacib işi bilməsinə baxmayaraq onu şüurlu və ya şüursuz şəkildə gecikdirməsidir. Psixoloqlar hesab edirlər ki, bu davranış çox vaxt qorxu, qeyri-müəyyənlik və daxili müqavimətlə bağlıdır. İnsan işi dərhal görmədikdə qısa müddətli rahatlıq hiss edir və beyin bu rahatlığı “mükafat” kimi qəbul edir.

Beyin və emosiyalar: niyə “son an” daha cazibəlidir? Qorxu və mükəmməllik sindromu

Beyin əsasən iki sistemlə işləyir: rasional düşüncə və emosional reaksiya. Uzunmüddətli planlama rasional sistemi tələb edir, amma son anda qərar vermək emosional sistemi aktivləşdirir. Təzyiq artdıqca adrenalin yüksəlir və bəzən insan özünü daha fokuslanmış hiss edir. Bu səbəbdən bəzi insanlar “mən yalnız son anda yaxşı işləyirəm” düşüncəsinə inanır.

Təxirəsalmanın başqa bir səbəbi uğursuzluq qorxusu və ya mükəmməllikçilikdir. İnsan işi ideal görməyəcəyindən ehtiyat edir və başlamamağı seçir. “Heç etməsəm, səhvim də olmaz” düşüncəsi psixoloji müdafiə mexanizmi kimi işləyir. Bu isə qərar verməyi və hərəkətə keçməyi gecikdirir

Sosial və rəqəmsal amillər

Müasir dövrdə sosial şəbəkələr, daimi bildirişlər və informasiya bolluğu diqqəti tez yayındırır. Beyin asan və tez həzz verən stimullara yönəlir. Nəticədə vacib, amma çətin qərarlar arxa plana keçir və “sonra edərəm” vərdişi güclənir.

Psixoloji ekspert Rəna Məmmədova 32gun.az- bildirir ki, təxirəsalma insanın iradəsizliyi deyil, emosional özünüidarə problemi ilə bağlıdır: 

“İnsan beyni təhlükə və narahatlıq hiss etdikdə onu aradan qaldırmaq üçün ən qısa yolu seçir. Vacib qərar vermək və ya işə başlamaq isə çox vaxt qeyri-müəyyənlik yaradır. Beyin bu qeyri-müəyyənliyi təhlükə kimi qəbul edir və onu təxirə salmaqla insanı müvəqqəti rahatladır.”

Ekspertin sözlərinə görə, xüsusilə qərar vermə mərhələsində təxirəsalma daha çox müşahidə olunur:
“Qərar vermək məsuliyyət deməkdir. İnsan verdiyi qərarın nəticələrinə görə özünü cavabdeh hiss edir. Bu məsuliyyətdən qorxan fərdlər qərarı gecikdirərək sanki bu yükdən qaçdıqlarını düşünürlər.”

Rəna Məmmədova vurğulayır ki, bəzi insanlar üçün son anda qərar vermək daxili motivasiya rolunu oynayır:
“Təzyiq artdıqda adrenalin yüksəlir və beyin qısa müddətli yüksək fokus vəziyyətinə keçir. Bu hal insanı aldada bilər və o düşünə bilər ki, yalnız stres altında məhsuldardır. Halbuki bu, uzunmüddətli psixoloji yorğunluq və özünə inamsızlıq yaradır.”

Ekspert əlavə edir ki, təxirəsalma vərdişi davamlı olduqda özünə hörmətə də mənfi təsir göstərir:
“İnsan planladığını həyata keçirmədikcə, daxildə ‘bacarmıram’ hissi formalaşır. Bu isə zamanla özgüvənin azalmasına, hətta narahatlıq pozuntularına səbəb ola bilər.”

Problemin həlli yollarına toxunan psixoloji ekspert bildirir ki, ən təsirli üsul özünə qarşı daha anlayışlı olmaqdır:
“İnsanlar çox vaxt özlərini sərt tənqid edirlər. Halbuki təxirəsalmanı azaltmaq üçün mükəmməllik iddiasından imtina edib işi kiçik mərhələlərə bölmək lazımdır. Əsas məsələ başlamaqdır, ideal nəticə yox.”

Rəna Məmmədovanın fikrincə, təxirəsalma ilə mübarizə insanın öz emosiyalarını tanıması ilə başlayır:
“Əgər insan hansı anda və niyə işi gecikdirdiyini anlayırsa, artıq problemin yarısını həll etmiş olur. Bu, psixoloji sağlamlıq baxımından da mühüm addımdır.”

Nəticə budur ki...

Son anda qərar vermək bir çoxları üçün tanış və hətta adət halını almış davranışdır. Ancaq bu vərdişin arxasında beyin, emosiyalar və qorxular dayanır. Təxirəsalmanı anlamaq və onun səbəblərini dərk etmək insanın həm gündəlik həyatında, həm də uzunmüddətli qərarlarında daha sağlam seçimlər etməsinə kömək edə bilər.