“Ayıb olar” düşüncəsi: cəmiyyətin görünməz qaydalarının fərdi həyata təsiri

Cəmiyyətin yazılmamış qaydalarından biri olan “ayıb olar” anlayışı nəsillər boyu davranışlarımızı formalaşdıran güclü sosial mexanizmə çevrilib. Bu ifadə təkcə etik çərçivəni deyil, həm də qorxu, utanc və sosial təzyiqi özündə birləşdirir. İnsan çox zaman nə istədiyini yox, başqalarının nə deyəcəyini düşünərək qərar verir. Nəticədə fərdi seçimlər arxa plana keçir, cəmiyyətin gözləntiləri isə ön plana çıxır. Bu düşüncə ailə münasibətlərindən tutmuş təhsil, karyera və şəxsi həyat seçimlərinə qədər geniş təsir dairəsinə malikdir.

32gun.az bu barədə qısa araşdırma aparıb: 

“Ayıb olar” sindromunun psixoloji təsiri

“Ayıb olar” düşüncəsi insanın daxili azadlığını məhdudlaşdıran psixoloji baryer yaradır. Fərd öz istəklərini ifadə etməkdən çəkinir, səhv etmək qorxusu ilə risklərdən uzaq durur. Zamanla bu, özünə inamsızlıq, qərarsızlıq və daxili narazılıq hissini gücləndirir. Xüsusilə gənclər arasında bu sindrom yaradıcılığın boğulmasına, potensialın reallaşmamasına səbəb olur. İnsan öz həyatını yaşamır, başqalarının gözləntilərinə uyğun “düzgün” həyat qurmağa çalışır.

Sosial münasibətlərdə rolu

Cəmiyyət daxilində “ayıb olar” anlayışı davranışları tənzimləyən alət kimi çıxış edir. Bir tərəfdən bu, sosial harmoniyanı qorumağa xidmət etsə də, digər tərəfdən fərqliliyə qarşı dözümsüzlük yaradır. Normadan kənara çıxan hər kəs qınaq obyektinə çevrilir. Bu isə fərdi düşüncənin zəifləməsinə, eyni tipliliyin güclənməsinə gətirib çıxarır.

Ekspert rəyi  

Psixoloji ekspert Dr. Kamran Əliyev mövzu ilə bağlı 32gun.az-a danışarkən bildirir ki, “ayıb olar” düşüncəsi kollektiv mədəniyyətlər üçün xarakterikdir və sosial nəzarət funksiyası daşıyır:
“Bu ifadə insanın davranışını tənzimləsə də, uzunmüddətli perspektivdə fərdi inkişafı məhdudlaşdırır. İnsan öz daxili səsinə deyil, kənar reaksiyalara fokuslandıqda, emosional gərginlik və daxili konflikt yaranır. Sağlam cəmiyyət üçün balans vacibdir: nə tam sərhədsizlik, nə də kor-koranə sosial təzyiq. Fərdlərə seçim azadlığı verilməli, fərqlilik ayıb yox, normal qəbul edilməlidir.”

“Ayıb olar” düşüncəsi cəmiyyətin özünü qoruma instinktindən doğsa da, həddindən artıq gücləndikdə fərdi azadlıqları boğur. Sağlam fərd və sağlam cəmiyyət üçün bu anlayışın tənqidi şəkildə yenidən dəyərləndirilməsi vacibdir. İnsanlar başqalarının fikrindən çox, öz dəyərlərinə uyğun yaşamağı öyrəndikcə, həm psixoloji rifah, həm də sosial inkişaf mümkün olacaq.